راهبرد امنیتی آمریکا در عراق پس از خروج نظامی؛ پنج سناریوی محتمل

الوقت-مجتبی علیان تحلیلگر بین الملل و کارشناس ارشد مرکز مطالعات رسانه ای رویکرد: خروج کامل نیروهای آمریکایی از عراق در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ اگرچه پایان حضور نظامی مستقیم آمریکا در این کشور پس از گذشت بیش از دو دهه است اما به معنای پایان نقش امنیتی و راهبردی واشنگتن در عراق و منطقه نیست.

شواهد موجود نشان می‌دهد آمریکا در حال عبور از الگویی است که در آن هزاران نیروی نظامی و پایگاه‌های ثابت ابزار اصلی نفوذ بودند و به سمت الگویی حرکت می‌کند که در آن اطلاعات آموزش، تسلیحات، همکاری امنیتی و توان واکنش از بیرون عراق اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. پنتاگون نیز خروج نیروها را «گذار از مأموریت ائتلافی زمان جنگ به یک تلاش امنیتی تحت رهبری عراق» توصیف کرده و گفته است حمایت هدفمند آموزشی و اطلاعاتی ادامه خواهد داشت.

این تغییر از نگاه برخی کارشناسان آمریکایی الزاماً به معنای کنار گذاشتن عراق نیست. ویکتوریا تیلور، مدیر ابتکار عراق و پروژه سوریه در شورای آتلانتیک و مقام سابق وزارت خارجه آمریکا معتقد است آزمون اصلی پس از خروج نیروها این خواهد بود که آیا واشنگتن می‌تواند رابطه دفاعی دوجانبه و حمایت از دولت عراق را حفظ کند یا خیر. آلینا رومانوسکی، سفیر سابق آمریکا در عراق نیز هشدار داده که خروج نیروها نباید به معنای رها کردن شرکای عراقی تلقی شود.

نخستین سناریو: حفظ نفوذ نظامی بدون حضور گسترده نظامیان آمریکایی در عراق

این نکته حائز اهمیت است واشنگتن می‌تواند همچنان از طریق آموزش، فروش و پشتیبانی تسلیحاتی، تبادل اطلاعات و تقویت نیروهای ضدتروریسم عراق بر ساختار امنیتی این کشور اثر بگذارد. این مدل در واقع انتقال بخشی از مسئولیت عملیات به ارتش عراق است بدون آنکه آمریکا ابزارهای نفوذ خود را به‌طور کامل کنار بگذارد.

در این رابطه دکتر دوورا مارگولین، پژوهشگر مؤسسه واشنگتن معتقد است مأموریت آمریکا در سال‌های اخیر از عملیات مستقیم به سمت مشاوره، کمک و توانمندسازی نیروهای عراقی تغییر کرده و آموزش، اطلاعات و انتقال تجربه نهادی همچنان برای جلوگیری از بازگشت داعش اهمیت دارد. بنابراین خروج فیزیکی نیروها الزاماً به معنی قطع همکاری امنیتی نیست.

یک منبع منطقه‌ای نیز به الجزیره گفته است رابطه آینده احتمالاً کمتر بر حضور نظامی آشکار و بیشتر بر اطلاعات، آموزش، پشتیبانی فنی و همکاری نهادی متمرکز خواهد شد.

سناریوی دوم: تبدیل عراق از پایگاه عملیاتی به گره اطلاعاتی

اهمیت اطلاعات در جنگ‌های جدید حتی از حضور نیروی زمینی بیشتر شده است. آمریکا می‌تواند با حفظ کانال‌های اطلاعاتی با نیروهای امنیتی عراق همکاری با دستگاه‌های ضدتروریسم و ارتباط با نیروهای اقلیم کردستان همچنان تصویری از تحولات امنیتی این کشور، سوریه و فعالیت گروه‌های مقاومت در اختیار داشته باشد.

در این خصوص، محمد صالح کارشناس عراق و پژوهشگر مؤسسه سیاست خارجی آمریکا گفته است هنوز مشخص نیست همکاری امنیتی آمریکا و عراق پس از خروج دقیقاً چه شکلی خواهد داشت به‌ویژه در حوزه اطلاعات و پشتیبانی لجستیکی که در شکست داعش نقش مهمی داشت.

سناریوی سوم: انتقال مرکز ثقل عملیات آمریکا از عراق به کشورهای اطراف

خروج از عراق الزاماً به معنی خروج از محیط امنیتی عراق نیست.

واشنگتن می‌تواند نیروهای خود را در کشورهایی مانند اردن و دیگر نقاط منطقه مستقر کند و در صورت بروز تهدید از ظرفیت هوایی، اطلاعاتی و موشکی خود برای واکنش استفاده کند. واشنگتن‌پست گزارش داده است که نیروهای آمریکایی پس از خروج از عراق بخش مهمی از مأموریت ضد داعش را از اردن دنبال خواهند کرد و مقام آمریکایی گفته است در صورت تهدید نیروها یا منافع آمریکا امکان انجام عملیات از بیرون عراق وجود خواهد داشت.

این همان تغییری است که می‌توان آن را «نفوذ امنیتی بدون اشغال نظامی» نامید؛ یعنی آمریکا برای اعمال قدرت الزاماً نیازی به حضور گسترده در خاک عراق ندارد. نیروها می‌توانند خارج از عراق قرار داشته باشند، اما اطلاعات، شبکه‌های ارتباطی، همکاری‌های امنیتی و توان حمله دورایستا همچنان حفظ شود.

سناریوی چهارم: بازطراحی شبکه امنیتی آمریکا در منطقه

مارک کانسیان، مشاور ارشد مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا معتقد است تحولات اخیر منطقه باعث شده برخی کشورهای عربی به رژیم صهیونیستی نزدیک‌تر شوند و این وضعیت می‌تواند برای آمریکا در ایجاد نوعی موازنه منطقه‌ای علیه ایران مفید باشد.

این تحلیل نشان می‌دهد که از نگاه بخشی از کارشناسان آمریکایی، واشنگتن ممکن است به جای تکیه بر حضور سنگین در عراق بیشتر به شبکه‌ای از شرکای منطقه‌ای متکی شود.

در چنین الگویی عراق دیگر لزوماً پایگاه اصلی آمریکا نیست بلکه بخشی از محیط امنیتی بزرگ‌تری است که اردن، کشورهای خلیج فارس، رژیم اشغالگر قدس و سایر شرکای آمریکا را دربر می‌گیرد. در این مدل آمریکا می‌تواند بار اصلی منافع امنیتی خود را به دولت‌های منطقه واگذار کند اما قابلیت مداخله سریع خود را حفظ کند.

در این خصوص همچنین، نیت سوانسون مدیر پروژه راهبرد ایران در شورای آتلانتیک و مقام سابق شورای امنیت ملی آمریکا معتقد است خروج از عراق به‌تنهایی تغییر تعیین‌کننده‌ای در رابطه آمریکا و ایران ایجاد نمی‌کند و حتی ممکن است یکی از گزینه‌های فشار مستقیم ایران بر نیروهای آمریکایی در زمان صلح را از میان ببرد. این دیدگاه اهمیت یک نکته را نشان می‌دهد که خروج نیروها را باید بخشی از بازتعریف حضور آمریکا در کل منطقه دانست.

سناریوی پنجم: بازگشت محدود آمریکا در صورت ایجاد بحران امنیتی

 خروج کامل امروز به معنای آن نیست که بازگشت نیروهای آمریکایی در آینده ناممکن خواهد بود. در این رابطه جیمز جفری، سفیر سابق آمریکا در عراق و ترکیه پیش‌تر هشدار داده بود که واشنگتن باید مراقب چرخه اعزام، خروج و بازگشت سریع باشد زیرا اگر تهدید داعش یا بحران امنیتی جدیدی شکل بگیرد آمریکا ممکن است بار دیگر با فشار برای مداخله مواجه شود.

بنابراین مجموعاً باید گفت آینده حضور آمریکا در عراق را باید نه با تعداد سربازان، بلکه با میزان دسترسی اطلاعاتی، همکاری امنیتی، وابستگی تسلیحاتی، آموزش نیروهای عراقی و توان واکنش آمریکا از خارج عراق سنجید. خروج ۳۰ سپتامبر می‌تواند پایان یک مدل از حضور آمریکا باشد اما اینکه آیا پایان نفوذ امنیتی آمریکا نیز خواهد بود به تحولات سال‌های آینده و نوع رابطه‌ای بستگی دارد که واشنگتن و بغداد پس از این خروج ایجاد خواهند کرد.