معدن مس؛ از مزیت طبیعی تا مزیت اقتصادی

مسعود اسدی طاهری نایب رئیس هیات مدیره و مدیرعامل شرکت مجتمع معادن مس تکنار

اقتصاد ایران بیش از هر زمان دیگری به منابع پایدار رشد نیاز دارد؛ منابعی که بتوانند علاوه بر ایجاد اشتغال و ارزش افزوده، وابستگی اقتصاد را به درآمدهای نفتی کاهش دهند. در میان ظرفیت‌های موجود، بخش معدن و به‌ویژه صنعت مس، یکی از مهم‌ترین مزیت‌های راهبردی کشور به شمار می‌رود؛ ظرفیتی که هنوز فاصله قابل توجهی با جایگاه واقعی خود در اقتصاد ملی دارد.

اگرچه سهم ثبت‌شده بخش معدن در حساب‌های ملی چندان بزرگ به نظر نمی‌رسد، اما این آمار تنها بخشی از واقعیت را نشان می‌دهد. آنچه در محاسبات اقتصادی کمتر دیده می‌شود، زنجیره گسترده‌ای از فعالیت‌های اکتشاف، استخراج، فرآوری، صنایع پایین‌دستی، حمل‌ونقل، خدمات فنی و صادرات است که همگی بر پایه معدن شکل می‌گیرند. به همین دلیل، اثر واقعی این بخش بر تولید، اشتغال، ارزآوری و توسعه صنعتی کشور به مراتب فراتر از سهم رسمی آن است.

صنعت مس نمونه‌ای روشن از این ظرفیت است. ایران از ذخایر ارزشمند مس برخوردار است و می‌تواند نقش پررنگ‌تری در بازارهای منطقه‌ای و جهانی ایفا کند، اما تحقق این هدف مستلزم عبور از چالش‌هایی است که طی سال‌های اخیر سرعت توسعه این صنعت را کاهش داده است.

نخستین چالش، سرمایه‌گذاری است. توسعه معادن جدید، تجهیز واحدهای فرآوری و تکمیل زنجیره ارزش بدون سرمایه‌گذاری مستمر امکان‌پذیر نیست. در کنار آن، محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها، دسترسی به فناوری‌های روز، ماشین‌آلات پیشرفته و خدمات فنی بین‌المللی را با دشواری مواجه کرده است. نتیجه آنکه بسیاری از واحدهای معدنی ناچارند با تجهیزات قدیمی یا از مسیرهای پرهزینه و غیرمستقیم نیازهای خود را تأمین کنند.

از سوی دیگر، توسعه فناوری و دانش فرآوری باید به یکی از اولویت‌های صنعت معدن تبدیل شود. افزایش بهره‌وری تنها با استخراج بیشتر حاصل نمی‌شود، بلکه ارزش‌آفرینی واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که بتوان مواد معدنی را با فناوری‌های نوین به محصولات با ارزش افزوده بالاتر تبدیل کرد. امروز بخش قابل توجهی از سود زنجیره جهانی مس در مراحل فرآوری و تولید محصولات نهایی ایجاد می‌شود؛ حوزه‌ای که هنوز ظرفیت‌های فراوانی برای توسعه در کشور وجود دارد.

اکتشاف نیز نیازمند بازنگری جدی است. کشف ذخایر جدید، افزایش عمق و گستره عملیات اکتشافی و تقویت نقش نهادهای تخصصی، آینده صنعت معدن را تضمین می‌کند. تجربه کشورهای موفق معدنی نشان می‌دهد که دولت‌ها در مراحل اولیه اکتشاف نقش مهمی در کاهش ریسک سرمایه‌گذاری و فراهم کردن اطلاعات پایه برای بخش خصوصی ایفا می‌کنند.

در کنار این مسائل تأمین پایدار انرژی، مدیریت منابع آب، توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، تسهیل فرآیندهای اداری و نوسازی ماشین‌آلات، از الزامات رشد این صنعت محسوب می‌شوند. بدون رفع این موانع، نمی‌توان انتظار داشت ظرفیت‌های معدنی کشور به مزیت رقابتی پایدار تبدیل شوند.

امروز نگاه جهانی نیز به سمت معدنکاری مسئولانه و تولید پایدار تغییر کرده است. رعایت الزامات زیست‌محیطی، کاهش مصرف انرژی، بازیافت آب، مدیریت پسماندهای معدنی و حرکت به سمت تولید «مس سبز»، دیگر انتخاب نیست؛ بلکه ضرورتی برای حضور در بازارهای آینده است. خوشبختانه بسیاری از شرکت‌های فعال این صنعت نیز برنامه‌های خود را در همین مسیر تنظیم کرده‌اند.

صنعت مس می‌تواند یکی از پیشران‌های اصلی اقتصاد غیرنفتی ایران باشد، اما تحقق این هدف نیازمند نگاهی بلندمدت، ثبات در سیاست‌گذاری، حمایت از سرمایه‌گذاری، توسعه فناوری و تکمیل زنجیره ارزش است. هرچه سهم فرآوری و تولید محصولات نهایی در داخل کشور افزایش یابد، اشتغال، درآمد ارزی و تاب‌آوری اقتصاد نیز تقویت خواهد شد.

اکنون زمان آن رسیده است که معدن، نه صرفاً به عنوان محلی برای استخراج مواد اولیه، بلکه به عنوان یکی از موتورهای توسعه صنعتی و اقتصادی کشور دیده شود. اگر این نگاه در سیاست‌گذاری‌ها تقویت شود، صنعت مس می‌تواند سهمی بسیار فراتر از امروز در رشد اقتصادی، توسعه فناوری و آینده تولید ایران ایفا کند.